Ukształtowanie terenu oraz bliskość rzeki Wisły wywarła duży wpływ na wczesny rozwój osadnictwa. Na pobliskich Skałkach Piekarskich odkryto jedne z najstarszych w Polsce śladów osadnictwa człowieka, sprzed 12.000 lat (paleolit). Najstarsze znane ślady osadnictwa na terenie Tyńca pochodzą z mezolitu (ok. 8000-4800 lat p.n.e.). Liczne zabytki archeologiczne potwierdzają istnienie osady na Górze Klasztornej, pochodzącej sprzed 2300 lat p.n.e. z czasów epoki neolitu.
W początkach wieku X Tyniec zamieszkiwali Wiślanie. 

Przybycie mnichów benedyktyńskich i fundacja opactwa w Tyńcu w połowie XI w. była przełomowym faktem historycznym dla dziejów miejscowości. 

W 1259 roku Tyniec został zniszczony przez oddziały Mongołów, które zmierzały z Krakowa w kierunku Śląska. Miało to związek ze strategicznym położeniem osady, znaczeniem tutejszej przeprawy, która była dogodnym przejściem dla wojska przez Wisłę nieopodal granicy państwa oraz w bezpośrednim sąsiedztwie Krakowa. 

Jeśli chodzi o zabudowę, to osada tyniecka przez wieki rozrastała się wokół dwóch miejsc. Pierwsze to okolica opactwa, gdzie powstawały głównie gospodarcze budynki przyklasztorne. Drugie miejsce to domy wiejskie ciągnące się wzdłuż starej drogi z Krakowa do Oświęcimia i traktu skawińskiego. Na początku wieś najprawdopodobniej miała charakter ulicówki, potem zmienił się on na widlicowo-wielodrożny, a następnie w złożony wielodrożny.

W XIX wieku Tyniec można zakwalifikować do wsi dużych zarówno ze względu na powierzchnię jak i liczbę mieszkańców, jest on jednak ubogą wsią galicyjską. Ciągle funkcjonuje przeprawa wiślana, gdzie do przewozu ludzi używa się łodzi, zaś do transportu furmanek promów.

Obok uprawy ziemi mieszkańcy Tyńca zajmowali się także flisactwem i dziewiarstwem. Zboże, węgiel kamienny a także materiały budowlane takie jak drewno były to najczęściej spławiane towary. Spływ odbywał się na tratwach, galerach i krypach. Flisactwo istniało aż do końca XIX wieku, kiedy zostało wyparte przez kolej.

Najsłynniejszym produktem dziewiarstwa w Tyńcu były magierki tynieckie (okrągłe czapki wykonane z białej wełny). Były noszone przez ludność Małopolski i Podkarpacia aż do początku XX wieku. W związku z tym wyrób tego typu nakryć głowy przetrwał do współczesnych czasów.

Drewniana zabudowa wiejska była charakterystyczna dla obszaru, wyróżniał ją jednak kolor: chaty były bowiem malowane w kolorowe pasy. Większość dawnych chat tynieckich była podobna, wznoszono je według tego samego schematu. Pośrodku biegła sień, po obu stronach znajdowały się izby, komora oraz stajnia. Każde pomieszczenie miało oddzielne drzwi.

W latach 1977-1998 w okolicy Tyńca zbudowano stopień wodny na Wiśle "Kościuszko", po którym biegnie obwodnica Krakowa. Stopień wodny jak i część obwodnicy znajduje się na terenie sąsiedniej gminy Liszki.

Z Tyńcem związana jest średniowieczna legenda o Helgundzie i Walgierzu Wdałym. Był on także natchnieniem dla innych pisarzy. Tutaj akcję swej powieści "Bracia Zmartwychwstańcy" umieścił Józef Ignacy Kraszewski. W gospodzie "pod Lutym Turem" odbywa się epizod "Krzyżaków" Henryka Sienkiewicza.

• 3000 lat przed Chrystusem Ślady stałego osadnictwa na wzgórzu tynieckim. 
• 1044 r. Według tradycji miejscowej, Kazimierz Odnowiciel, syn i następca tronu króla Mieszka II i księżniczki kolońskiej Rychezy, funduje opactwo. Klasztor wspiera odbudowę państwa i Kościoła po reakcji pogańskiej i najeździe czeskim. Pierwszy opat tyniecki - Aron - zostaje biskupem krakowskim. Otrzymuje tytuł arcybiskupa, co sugeruje jego odpowiedzialność za odnowę struktur kościelnych w całej Polsce. 
• 2 poł. XI w. - Powstaje zespół kamiennych budowli typowych dla opactwa. Pierwotna orientowana trójnawowa bazylika romańska ma rozmiary dzisiejszego prezbiterium z chórem zakonnym. Zabudowania klasztorne stają po stronie południowej kościoła, wokół krużganka. Zachowane do dziś: południowa ściana pierwotnej bazyliki z portalem romańskim, fundamenty krużganka, refektarza i fragmenty zdobnictwa architektonicznego. 
• XIV w. Opactwo ulega poważnym zniszczeniom za opowiedzenie się mnichów po stronie księcia Władysława Łokietka z dynastii Piastów, późniejszego króla, w jego walce o tron ze zwolennikami czeskich Przemyślidów. Klasztor grabią także zagony Tatarów. 
• XV w. Rozbudowa kościoła i klasztoru w stylu gotyckim. Kościół powiększają trzy nawy i chór od strony zachodniej. Klasztor rozrasta się w stronę południową i zachodnią wzgórza. Z tej przebudowy czas ocala trzy skrzydła krużganka wraz z kapitularzem. Dzisiejsza świątynia zachowuje plan gotyckiego kościoła i kilka jego elementów: okna z maswerkami w prezbiterium, fragment portalu głównego i przypory. 
• XVI w. W Polsce zwany złotym wiekiem przynosi dalszy rozkwit opactwa. Dawny zamek staje się reprezentacyjną siedzibą opata (dzisiaj dom gości). Bogate uposażenie opactwa służy rozwojowi liturgii, szkolnictwa, pomnażaniu księgozbioru. 
• XVII w. Przynosi tzw. komendę (1604-1709), czyli narzucanie przez króla opatów spoza konwentu. Narusza ona podstawową zasadę życia benedyktyńskiego: wybór opata przez wspólnotę i ojcowskie sprawowanie jego władzy. W pierwszej połowie XVII w. kościół otrzymuje wystrój barokowy. Z bocznych naw powstaje sześć kaplic (dwie środkowe: ku czci św. Benedykta i św. Scholastyki). Z tego okresu pochodzą stalle w chórze zakonnym, z obrazami przedstawiającymi życie św. Benedykta i dzieje benedyktynów. Wojny XVII w. niszczą opactwo i jego dobra. 
• XVIII w. Z zakończeniem okresu komendy opactwo rozkwita na nowo. W Tyńcu kształcą się benedyktyni Kongregacji Polskiej. Rozrasta się biblioteka w skrzydle południowym, kościół zdobią elementy rokokowe. Francesco Placidi projektuje ołtarze z czarnego marmuru, wśród nich ołtarz główny z obrazem Najświętszej Trójcy i patronów opactwa, świętych Apostołów Piotra i Pawła. W końcu XVIII w. Polska znika z mapy Europy, podzielona między Austrię, Prusy i Rosję. Konfederacja barska (1768-1772) próbuje zapobiec tej katastrofie. W opactwie zamienionym w twierdzę konfederaci stawiają silny opór wojskom rosyjskim. Walki rujnują klasztor. Opactwo wchodzi w obszar pierwszego zaboru austriackiego. Wspólnota z opatem Amandem Janowskim odbudowuje klasztor raz jeszcze i powiększa bibliotekę. 
• XIX w. Władze austriackie w 1816 roku kasują opactwo. W latach 1821-1826 ma w Tyńcu siedzibę biskupstwo, przeniesione później do Tarnowa. Biskup Tomasz Ziegler (niemiecki benedyktyn) ratuje naczynia, szaty liturgiczne i znaczną część biblioteki (zachowane do dziś w Tarnowie). W 1831 roku pożar trawi dachy opactwa. Klasztor znów staje się ruiną, a ocalały kościół przejmuje parafia. Ostatni mnich tyniecki umiera w roku 1844. 
• XX w. W latach trzydziestych belgijskie opactwo św. Andrzeja staje się ośrodkiem formacji polskich powołań benedyktyńskich. Kardynał Adam Sapieha daje wzgórze dawnego opactwa na miejsce nowej fundacji. Jedenastu mnichów przybywa do Tyńca 29 lipca 1939 roku. Ich przełożonym jest o. Karol van Oost. Podjęte dzieło przetrwa okres niemieckiej okupacji i lata komunizmu. Odbudowa zespołu architektonicznego trwa od roku 1947. W 1968 roku klasztor wraca do godności opactwa.

źródło: tyniec.benedyktyni.pl / wikipedia.org